WOJOWNICZKI*
Polki w ruchu oporu w Berlinie
Projekt badawczy: Anna Krenz

Od kilku lat opracowuję biografie Polek zaangażowanych w ruch oporu w Berlinie i w Trzeciej Rzeszy podczas II wojny światowej. Projekt "Wojowniczki" (Kämpferinnen*) kontynuuje i rozszerza moją wcześniejszą pracę o Polkach straconych w więzieniu Plötzensee. Tym razem badanie obejmuje szerszy krajobraz polskich sieci wywiadu i oporu działających w wojennym Berlinie: od ofensywnej siatki wywiadowczej Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej, znanej pod kryptonimem „Stragan", przez Związek Jaszczurczy i jego własną placówkę wywiadu na zachód, po inne, mniejsze struktury, wciąż wyłaniające się z archiwów.

Metodologia

Historie tych kobiet nie zostały spisane przez nie same. Zapisał je aparat, który chciał je zniszczyć: wyroki Volksgerichtshof i Reichskriegsgericht, akta Gestapo, rejestry obozowe. Rekonstruuję ich biografie, zestawiając te niemieckie dokumenty sądowe i archiwalne (Arolsen Archives, Bundesarchiv, Gedenkstätte Plötzensee) z nielicznymi śladami w polskiej i niemieckiej literaturze wspomnieniowej, powojennych zeznaniach świadków i materiałach rodzinnych, do których czasem udaje mi się dotrzeć. To praca detektywistyczna. Jedno nazwisko w wyroku prowadzi do kolejnego wyroku, jeden pseudonim do kolejnej relacji, jedna data aresztowania do całej sieci powiązań. Coraz częściej też od jednej sieci do sąsiedniej, bo organizacje te dzieliły ludzi, mieszkania i losy, nie dzieląc ideologii.

Trzymam się zasady krytycznego czytania źródeł. Nazistowskie wyroki, choć bezcenne jako materiał źródłowy, są dokumentami propagandy sądowej. Powstały na zamówienie aparatu, który miał własny interes w przedstawianiu tych kobiet jako „fanatycznych Polek", i który często błędnie rekonstruował strukturę polskiego podziemia, opierając się na zeznaniach wymuszonych torturami. Traktuję je jako punkt wyjścia, nie jako ostateczną prawdę.

Stosuję Model Spiralny (Spiral Model), moją własną teorię urbanistyczną, rozwijaną od 2002 roku, opartą na czterech wymiarach (XYZ i czas). W odróżnieniu od modeli kołowych czy liniowych, Model Spiralny traktuje rozwój przestrzenny i historyczny jako spiralny: warstwowy, nieciągły, zakorzeniony w historii, dopuszczający przerwanie i powrót. W tych ramach wyznaczam wymiar HERSTORY, odzyskiwanie marginalizowanych głosów, w tym kobiecych, jako część planowania oddolnego, oraz wymiar HERITAGE, traktujący pamięć i dziedzictwo jako struktury warstwowe i cykliczne, nie liniowe. Kämpferinnen* to bezpośrednie zastosowanie obu tych wymiarów do konkretnego miasta. Analizuję Berlin jako przestrzeń, w której warstwy historii polskiego oporu, w kilku często przecinających się sieciach, zostały przykryte, a poprzez mapowanie, badania archiwalne i interwencje miejskie przywracam ich widoczność. Tę samą teorię stosuję w projekcie "Mehr als Namen — Frauenräume schaffen".

Protagonistki

Osią projektu są kobiety związane z polskimi sieciami oporu w Berlinie, przede wszystkim berlińska komórka siatki „Stragan": Jadwiga Neumann, Helena Maćkowiak, Stefania Jung-Mochnacka, Maria Gąszczak, Marta Rachel i inne łączniczki i kurierki, których nazwiska wciąż odzyskuję z archiwów. Ich historie splatają się w jednym mieście, w kilku mieszkaniach, w krótkim, intensywnym okresie między 1939 a 1944 rokiem. To historie odwagi, decyzji podejmowanych w warunkach skrajnego niebezpieczeństwa, niewidocznej pracy o bardzo konkretnych, śmiertelnych konsekwencjach. W miarę rozwoju projektu rozszerzam badania na kobiety związane z zachodnią placówką wywiadowczą Związku Jaszczurczego oraz inne, słabiej udokumentowane struktury działające w tym samym mieście, w tych samych latach, często krzyżujące się ze sobą.

Wokół nich rekonstruuję też mężczyzn z tych samych sieci: łączników, kurierów, dowódców. Nie dlatego, że są tematem projektu, ale dlatego, że roli kobiet nie da się w pełni zrozumieć bez zrozumienia całej struktury. Niektóre z tych postaci, jak Emanuel Prower i Zygmunt Witczak, były białymi plamami, nieobecnymi w polskiej i niemieckiej historiografii. Udało mi się odtworzyć zarysy ich biografii.

Dlaczego to jest ważne

Historię piszą zwycięzcy, głównie mężczyźni. Polki związane z ruchem oporu w Berlinie zostały wymazane podwójnie: jako kobiety i jako podmioty z okupowanego kraju. W niemieckiej kulturze pamięci ich obecność sprowadzona jest niemal wyłącznie do roli ofiary, do biologicznego faktu śmierci. Są nazwiskiem na liście straconych, kartą w rejestrze, bez historii ich odwagi, bez tego kim były i co zrobiły. Kämpferinnen* to próba odzyskania tych biografii z rąk aparatu represji i neokolonialnych praktyk pamięci oraz przywrócenia im ich własnej historii. W Polsce historie tych kobiet nie istnieją w wewnętrznej historiografii Armii Krajowej — znam je wyłącznie z niemieckich akt sądowych i śledczych. Nawet w najobszerniejszych polskich opracowaniach dotyczących konspiracji pozostają nieobecne.

Wystawy

2024-2026 “Freiheit, Gleichheit, Solidarność”, Przestrzeń Otwarta na wystawie Berlin Global Ausstellung, Humboldtforum, Berlin, Germany

2023 “NENIA”, Festiwal Rusałka , Barak Kultury, Poznań, Poland

2022 „Fahlende Hälfte der Geschichte. Irena Bobowska, die Vergessene Heldin”, Regenbogenfabrik; Volkspark Friedrichshain; Kulturkirche Nikodemus; Friedhof Aliglienicke, Berlin, Germany

Wykłady

10 października 2026 odbędzie się konferencja Kämpferinnen*, na której wygłoszę wykład wprowadzający oparty na tym projekcie, obok paneli poświęconych historii kobiet w ruchu oporu i polityce pamięci. Towarzyszy jej wystawa Kämpferinnen* — portrety kobiet z polskich sieci oporu w Berlinie — oraz cykl trzech wykładów Kämpferinnen*, prezentujących wyniki badań szerszej publiczności. Konferencja organizowana przez Ambasadę Polek e.V.
https://ambasadapolek.org/kaempferinnen/
https://berlinwarszawa.eu/event/lkaempferinnen-frauen-widerstand-und-erinnerung-in-transnationaler-perspektive/
Konferencja, wystawa i cykl wykładów Kämpferinnen* finansowane są przez Stiftung Deutsche Klassenlotterie Berlin, w ramach programu „Zwischen Berlin und Warschau – 35 Jahre Nachbarschaft".
***
Panel II – Rolle der Zivilgesellschaft und Erinnerungskultur
(Rola społeczeństwa obywatelskiego i kultury pamięci)
23. Konferencja Pamięci w Krzyżowej. Transformation and Dissent – Commemoration in Europe since 1989
08.-11.4.2026, Międzynarodowy Dom Spotkań Młodzieży Krzyżowa
Więcej >>>

Wykład performatywny: „Lebendige Erinnerung. Zwischen Abwesenheit und Handlungsfähigkeit" (Żywa pamięć. Między nieobecnością a sprawczością)
Seria: Wofür Denkmäler heute? (Po co nam pomniki?)
31.03, 18.00 | Pilecki Institut, Pariser Platz 4A, 10117 Berlin
Więcej >>>

Wykład: „Żywa pamięć. Irena Bobowska, zapomniana bohaterka"
Konferencja: Formy zaangażowania kobiet w systemach autorytarnych i totalitarnych XX wieku – Polska na europejskim tle porównawczym (1919-1989)
Instytut Pileckiego, Warszawa, 14-15.10.2025 Więcej >>>

Wykład: „Postkolonialer Ansatz zu den deutsch-polnischen Beziehungen und der Erinnerungskultur"
Panel: „Poland and Germany – Entangled history in Berlin"
Z udziałem: Hanna Radziejowska (kierowniczka berlińskiego oddziału Instytutu Pileckiego), Alfred Hagemann (kierownik Działu Historii Miejsca w Stiftung Humboldt Forum im Berliner Schloss), Anna Krenz (artystka, współautorka Open Space „Liberty, Equality, Solidarność" na BERLIN GLOBAL), moderacja: Emilia Smechowski (redaktorka naczelna niemieckiego ZEITmagazin). Wydarzenie w języku niemieckim. Wydarzenie site-specific w Humboldt Forum.
Więcej >>>

„Das lebendige Denkmal – künstlerisch-feministische Arbeit in und mit gesellschaftlichen Bruchlinien" („Żywy Pomnik – feministyczna praktyka artystyczna w i poprzez społeczne linie podziału") Anna Krenz (Dziewuchy Berlin Collective) / Gisela Mackenroth (Friedrich Schiller University Jena). Panel 3: prezentacje w ramach „Umkämpftes Erinnern in der postmigrantischen Gesellschaft" („Sporne wspominanie w społeczeństwie postmigracyjnym"), 23-25.6.2025, Hochschule München, Monachium.

Wykład: „Lebendige Erinnerung: Polnische Kämpferinnen und Widerstandsaktivistinnen in Berlin" („Żywa pamięć: polskie wojowniczki i działaczki ruchu oporu w Berlinie") — Anna Krenz
80 Jahre Kriegsende, Freiflächen, „Un/sichtbar! 80 Jahre Kriegsende"
Z udziałem: Margitta Steinbach, Sigrid Grajek, Raimund Wolfert (Magnus-Hirschfeld-Gesellschaft), moderacja Shelly Kupferberg. 7.5.2025, Stadtmuseum, Berlin
https://www.stadtmuseum.de/veranstaltungen/un-sichtbar-80-jahre-kriegsende

Research

2025-2026 Projekt: Polki w ruchu oporu w Berlinie
we współpracy z Instytutem Pileckiego, Berlin
2024 - Colonialism and Poland
Stypendium badawcze / Pilecki Institut, Berlin
2022 - Polki w ruchu oporu w Berlinie
Stypendium badawcze / Fonds Darstellende Künste, Berlin
2022 - Irena Bobowska, polska działaczka ruchu oporu
Stypendium badawcze / Berliner Senatsverwaltung für Kultur und Europa
2022 - Stypendium badawcze / The Foundation for Arts Initiatives, USA

Media

Contact:
ANNA KRENZ
krenzarch(at)gmail.com
+491772725096